ارزیابی فعالیت ضد میکروبی عصاره¬های چای سبز، متکا و کنگر فرنگی بر تعدادی از قارچ های عامل فساد میوه توت فرنگی و انگور در شرایط آزمایشگاهی

        امروزه، استفاده از سموم شیمیایی متعددی از قبیل بنزیمیدازول، ایمازالیل، ترکیبات آلی و معدنی و غیره برای جلوگیری و کنترل رشد میکروارگانیسم‌های عامل پوسیدگی و کپک زدگی سبزیجات و میوه‌ها به سبب ایجاد مشکلاتی مانند آلودگی‌های زیست محیطی، مسمومیت انسانی، تحمیل هزینه‌های فراوان و ایجاد میکروارگانیسم‌های مقاوم با محدودیت مواجه شده است. در سالیان اخیر جهت کاهش خسارات اقتصادی ناشی از رشد و فعالیت میکروارگانیسم­های عامل فساد میوه­ها و سبزیجات استفاده از اسانس­ها و عصاره­های گیاهی مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است (1).

        توت­فرنگی از اعضای جنس Fragaria و خانوادة Rosaceae می باشد (1). این میوه دارای ظاهری جذاب با طعم و بوی مطبوع است که علاوه بر دارا بودن آنتوسیانین‏ها، فلاونوئیدها، مواد معدنی و ویتامین‏ها، بعنوان یکی از غنی‏ترین منابع آنتی‏اکسیدانی بشمار می‏رود (2). اما توت فرنگی میوه‏ای غیراقلیمی با دورة نگهداری کوتاه بوده که کاهش کیفیت آن به دلیل بافت ظریف، فعالیت متابولیکی بالا، محتوای رطوبتی زیاد و حساسیت آن به گونه­های بیماریزای قارچی می­باشد (3، 4 و 5). لازم به ذکر است که اگرچه ایران رتبه هجدهم تولید این میوه در جهان را دارا است، اما بیش از 35 درصد توت فرنگی تولیدی به ضایعات تبدیل می‏شود و زمانیکه شرایط برای گسترش عوامل بیماری زا مساعد باشد، این مقدار تا 85 درصد متغیر خواهد بود (2). اَنگور با نام علمی vinifera سرده‌ای از درختان خانوادهی انگورسانان است. در این خانواده حدود ۱۱ جنس و بیش از ۶۰۰ گونه وجود دارد. مهم‌ترین جنس این خانواده جنس انگور است. این گیاه حالت بوته‌ای و رونده دارد و دارای پیچک در مقابل بعضی از برگ‌ها است.

سویه­های قارچی مختلف از جمله آسپرژیلوس نایجر، بوتریتیس سینه­را و رایزوپوس استولونیفر در پوسیدگی پس از برداشت این میوه نقش داشته که از روش­های شیمیایی و فیزیکی مختلف جهت کنترل این قارچ­ها استفاده می­شود (6). قارچ کش­ها از اصلی­ترین مواد شیمایی مورد استفاده جهت کنترل قارچ­های پس از برداشت می­باشند، اما به دلیل تماس مستقیم انسان با این ترکیبات، سمیت بالا، سرطان­زایی، دوره تجزیه طولانی مدت، آلودگی زیست محیطی، ایجاد مقاومت در قارچ­ها، مصرف آن­ها با محدودیت­های زیادی رو به رو شده است (7). بنابراین، امروزه کشف ترکیبات طبیعی جهت کنترل پوسیدگی سبزی­ها و میوه­ها در طول دورة نگهداری مورد توجه قرار گرفته است. اسانس­های گیاهی از مهمترین ترکیبات طبیعی مورد استفاده جهت کنترل آلودگی­های قارچی می­باشند (6). اسانس­های گیاهان معطر حاوی ترکیبات ضدمیکروبی و آنتی اکسیدانی طبیعی بوده و به دلیل تجزیه پذیری و قیمت مناسب جایگزین مناسبی برای ترکیبات شیمایی می­باشند (7 و 8). گزارشات مختلفی در رابطه با اثر اسانس­های گیاهی در افزایش عمر نگهداری میوه­ها و سبزی­ها از طریق کنترل عوامل آلوده­کننده آن­ها ارائه شده است (9 و 10).

       افزودن آنتی­اکسیدان­ها به مواد غذایی منجر به کاهش اکسیداسیون و حتی جلوگیری از فساد آن­ها در طول دوره نگهداری می­شود. امروزه استفاده از آنتی­اکسیدان­های سنتزی به دلیل اثرات مختلف مانند ایجاد سرطان کاهش یافته است. بنابراین، تمایل به استفاده از ترکیبات طبیعی مؤثر و ایمن که قادر به کنترل رادیکال‌های آزاد و جلوگیری از بیماری­های سرطانی بوده، افزایش یافته است. ترکیبات ضدمیکروبی موجود در گیاهان از این‌رو مورد توجه قرار گرفته­اند که مقاومت آنتی­بیوتیکی به ویژه در زمینه­ بیماری­های ناشی از عفونت­ها و مسمومیت­های غذایی به یک نگرانی جهانی تبدیل شده است. بیماری­های پس از برداشت، شامل دسته­ای از بیماری­هایی هستند که در هنگام برداشت محصول، درجه­بندی و سورتینگ، بسته­بندی، انبارمانی و انتقال به بازار مصرف ایجاد می­شود. با توجه به pH پایین میوه­ها، احتمال فساد ابتدایی توسط باکتری­ها پایین بوده و این قبیل محصولات کشاورزی اکثرا توسط قارچ­ها مورد حمله قرار گرفته و از بین می­روند. قارچ­های عامل فساد محصولات باغی فراوان بوده اما جنس­های پنی­سیلیوم، آلترناریا، آسپرژیلوس و بوتریتیس از جمله کپک­های اصلی محسوب می­شوند. میوه انگور از جمله محصولات باغی است که به دلیل بافت نرم آن بسیار آسیب­پذیر بوده و بخشی مهمی از آن در حین انتقال به سردخانه­ها یا بازار صدمه دیده و از بین می­رود. حمله عوامل بیماری­زا اغلب اوقات به دلیل صدمات فیزیکی اتفاق می­افتد بنابراین احتمال فساد و کپک­زدگی در میوه انگور بسیار بالاست. در حال حاضر افزایش دانش و آگاهی بشر نسبت به سلامت و خواص تغذیه­ای محصولات کشاورزی و فراورده­های آن­ها، و از سویی دیگر عوارض ناشی از سموم شیمیایی و نگهدارنده­های سنتزی در حین پرورش و انبارمانی محصولات کشاورزی تقاضا برای مصرف مواد غذایی تازه و عاری از مواد نگهدارنده شیمیایی و سنتزی را دوچندان نموده است. بنابراین در سالیان اخیر یکی از اهداف تولیدکنندگان محصولات کشاورزی و غذایی،  تولید هرچه بیشتر محصولات ارگانیک و طبیعی است (11 و 12).