اثر کود های زیستی بر عملکرد و خصوصیات بیوشیمیایی گیاه دارویی بادرشبی و عروسک پشت پرده

کودهای شیمیایی یکی از عوامل اصلی حفظ حاصـلخیزی خـاک می باشند، ولی استفاده بیش از انـدازه از آنهـا به ویژه هنگامی که با عملیات مدیریتی نامناسب مثل سوزاندن بقایای گیاهی همراه شود، میزان ماده آلی خاک را به شدت کاهش میدهد. این موضوع روی ویژگیهای فیزیکی، شیمیایی و بیولـوژیکی خـاک تاثیرگذاشته و امکان فرسایش را در این خـاکهـا افـزایش مـی‌دهـد  (Davarnejad, et al., 2004). از سوی دیگر استفاده بی رویه و نامتعادل از کودها و سموم شیمیایی در کشاورزی تجـاری کـه تخریـب خـاک و از بـین رفتن موجودات خاکزی را در پی دارد، سبب شـده اسـت کـه بـاروری خاک و به دنبال آن کیفیت محصولات تولیدی کاهش پیدا کند (رحیم زاده و همکاران، 1390). استفاده بیش از حد از این کودها نه تنها هزینه های تولید را افزایش می دهد، بلکه اثرات زیست محیطی نامطلوبی مانند آلودگی خاک و آب ایجاد می کند (Ramírez-Cariño, et al., 2023).

به منظور کاهش مصرف نهاده‌های شیمیایی و دستیابی به اهداف کشاورزی پایدار، همچنین به دلیل افزایش اهمیت مسائل زیست محیطی توجه بیشتری به کودهای بیولوژیک یا زیستی بـرای جایگزینی کودهای شیمایی شده اسـت (Kader, et al., 2002).

اصطلاح کودهای زیستی فقط به مواد آلی حاصل از کودهای دامی، بقایای گیاهی و کود سبز اطلاق نمیگردد (Wu et al., 2005) بلکه کودهای زیستی، در حقیقت ماده هایی شامل انواع مختلف ریز موجودات آزادزی بوده که طی فرایندهای بیولوژیکی عناصر غذایی اصلی را از شکل غیرقابل دسترس به شکل قابل دسترس گیاه تبدیل نموده و منجر به جوانه زنی بهتر بذر و توسعه سامانه ریشه ای گیاه می گردند (Rajendran and Devaraj, 2004). استفاده از کودهای زیستی از موثرترین شیوه های مدیریتی برای حفظ کیفیت خاک در سطح مطلوب است. این کود ها در برخی از فرایندهای دخیل در کنترل زیستی پاتوژن های گیاهی، چرخه عناصر غذایی و استقرار گیاهچه نقش دارند (Wu, et al., 2005). این کودها در افزایش دسترسی و جذب  مواد غذایی توسط گیاهان Singh and Purohit, 2011))، افزایش مقاومت به تنشهای خشکی، شوری و بهبود ساختمان خاک (Al-Karaki, et al., 2004) اهمیت قابل توجهی دارند. علاوه بر آن، باعث کاهش بیماریها، تحریک بیشتر رشد گیاه، افزایش کمی و کیفی محصول میشوند (Wu et al., 2005). کودهای زیستی در برخی موارد به عنوان جایگزین و در مواردی به عنوان مکمل کودهای شیمیایی می توانند پایداری تولید نظام های کشاورزی را تضمیم کنند (Khorshidi et al., 2011).

کود زیستی نیتروکسین از طریق بهبود مواد آلی و فعالیت بیولوژیـک خاک و عرضه عناصر غـذایی،  موجـب افـزایش عملکـرد گیاه زراعی مـیگـردد ( (Sabbagh et al., 201. کود زیستی بیوفسفر نیز با ترشح اسید فسفاتاز سبب افزایش حلالیت فسفر نامحلول میشوند (Kocabas, et al., 2010).

بادرشبی با نام علمی Dracocephalum moldavica که در انگلیسی به آن moldavian balm یا Dragonhead گویند(زرگری، 1372). گیاهی است گلدار- نهاندانه، دولپه‌ای، پیوسته گلبرگ، از راستة توبی فلورال راستة فرعی شاه پسند، تیره نعناع، جنس در اکوسفالوم. منشاء این گیاه، جنوب سیبری و سراشیب‌های هیمالیا گزارش شده است این گیاه به طور خودرو در قزاقستان، مغلولستان، چین و روسیه ( امیدبیگی، 1388)، ملداوی، جزیزه سیسیل جنوب غربی آسیا مانند ایران می‌روید (زرگری، 1372).

بادرشبی به طور طبیعی در مناطق معتدل اروپا و آسیا رشد می‌کند و در سطوح وسیع در کشورهای شوروی سابق، رومانی، بلغارستان و مجارستان مشاهده می‌گردد. این گیاه دارای عطری شبیه بادرنحبویه که بومی مناطق مدیترانه‌ای است و نیاز به آب و هوای گرم دارد می‌باشد، بادرشبی سازگار به آب و هوای سرد و دارای دوره رشد کوتاه (80 – 70 روز) می‌باشد و به عنوان یک جایگزین برای بادرنحبویه در مناطق سردسیر چون فنلاند معرفی شده است ( برنا، 1384).

بادرشبی در شمال غربی ایران، آذربایجان، تبریز ( به صورت پرورش یافته در باغچه‌ها)، ارومیه( مزرعه ریزسیامک)، یزد( ده بالا نزدیکی یزد)، مازندران ( در جنگلهای مرطوب) (زرگری 1372) و در رشته کوههای البرز در منطقه بادرشو یافت می‌شود.  جنس Dracocephalum در نقاط مختلف ایران دارای 8 گونه است که از شمال تا شمال غربی، بخش مرکزی، شمال شرقی و جنوب شرقی می‌رویند ( برنا، 1384).

بادرشبی گیاهی است علفی و یکساله، ریشة آن مستقیم به طول آن 20 سانتی‌متر است که از انشعابهای فراوانی برخوردار می‌باشد.  ساقة بادرشبی مستقیم، ارتفاع آن متفاوت و بین 80 تا 120 سانتی‌متر است.  اواخر دورة رویشی گیاه، قسمتهای تحتانی ساقه ( پای ساقه) کم و بیش چوبی می‌شود. 

تمامی پیکر گیاه حاوی اسانس است مقدار اسانس در قسمت‌های مختلف متفاوت است.  گل و پیکر رویشی بادرشبی ( برگ‌ها و ساقه‌های جوانه) دارای بیشترین اسانس می‌باشد درصد اسانس بادرشبی متغیر بوده و به بخشهای مختلف گیاه و فاکتورهای اکولوژیکی بستگی دارد و بین 6/0 تا 8/0 درصد متغیر می‌باشد. ترکیبات اصلی روغن فرار آن شامل ژرانیال، نرال، ژرانیل استات و ژرانیول است که از مونوترپن‌های حلقوی اکسیژن‌دار هستند و 90% روغن را تشکیل می‌دهند.  ترکیباتی همچون بورنئول، کارترین.  سیترونلول، سیترونلال، میرسین، نرولیدول، آلفا-پی‌نن. بتا-پی‌نن، لمیونن، لینالول، نرول، تیمول نیز در اسانس  بادرشبی یافت می‌شوند ( برنا، 1384).

فیسالیس زرد (Physalis peruviana L.) گیاهی با کاربردهای درمانی متعدد و از خانواده Solanaceae میباشد. ترکیب فیتوشیمیایی این گیاه حاوی آلکالوئیدها، ترکیبات فنلی، گلوکوکورتیکوئیدها، لیکوپن، ترکیبات الکلی و ویتأمین C می باشد همچنین کاربرد درمانی این گیاه در درمان انواع بیماریها از اهمیت ویژهای برخوردار است (ابطحی و همکاران، 1398). میوه‌ها و برگهای این گیاه دارای مصارف درمانی بوده و مهمترین ترکیب دارویی این گیاه، آلکالوئید فیزالین است که در میوه و برگهای آن تجمع دارد (زرگری 1373)، فیزالین ازجمله ترکیبات اساسی گیاه عروسک پشت پرده میباشد که به گروه تری ترپنوئیدها تعلق دارد. از این گیاه در درمان بیماریهایی مثل سرطان کبد و هیپوتالاموس و کاهش التهاب بدن، سنگ کلیه و مجاری ادراری، نقرس و هپاتیت استفاده میشود (پرچیانلو و همکاران، 1396)

این پژوهش با هدف بررسی تأثیر کودهای زیستی بر روی گیاهان دارویی بادرشبی و عروسک پشت پرده در قالب طرح بلوکهای کامل تصادفی با سه تکرار انجام خواهد شد.